Алпамыс пен Одиссей: қазақ эпосы неліктен көне гректің «Одиссеясын» еске салады?

Алпамыс пен Одиссейдің хикаялары бір-бірінен мүлде бөлек мәдени әлемдерде пайда болды. «Одиссея» – грек эпикалық дәстүрінің ең көне ескерткіштерінің бірі. Ал «Алпамыс» эпосы ғасырлар бойы түркі халықтары, соның ішінде қазақтар арасында түрлі нұсқада айтылып келді. Алпамыс туралы сюжеттің өзі кең ауқымды түркі эпикалық дәстүріне жатады.

Соған қарамастан, екі туындыны салыстырғанда ортақ сарындарды байқамау қиын.

Батыр үйіне оралады – бірақ онда оны енді күтпейді

Екі хикаяның да негізгі сарындарының бірі – батырдың ұзақ уақыттан кейін туған үйіне оралуы.

Троя соғысынан кейін Одиссей Итакаға жеткенше ұзақ жылдар бойы сапар шегеді. Ол жоқ кезде сарайға Пенелопаға және патшалық билікке үміткер жігіттер жиналады.

Қазақтың «Алпамыс» эпосында да батыр туған жері мен отбасынан ұзақ уақыт жырақта қалады. Ол жоқта Ұлтан билікті басып алып, батыр отбасының жағдайы күрт өзгереді. Елге оралған Алпамыс өзінің кім екенін бірден жарияламайды. Алдымен үйінде не болғанын көріп, биліктің кімнің қолына өткенін түсінуге тиіс болады.

Осы тұста әлемдік эпикалық әдебиеттегі ең танымал сарындардың бірі көрінеді – батырдың туған жеріне жасырын кейіппен оралуы.

Одиссей өз үйіне қайыршы қарттың кейпінде келеді. Алпамыс та өзінің шын тұлғасын жасырып, кедей қойшы болып көрінеді.

Бұл оқиғаның тартымдылығын арттыратын қарапайым тәсіл ғана емес. Ешкім танымаған батыр айналасындағылардың шынайы болмысын көруге мүмкіндік алады: кім адалдығын сақтады, кім сатқындық жасады және кім оның жоқтығын өз пайдасына пайдалануға дайын болды?

Цезарьдің өлімі

Француз суретшісі Жан-Леон Жеромның 1858–1867 жылдары салған картинасы. Жан-Леон Жером академизм бағытында жоғары шеберлікке жетіп, француз ақсүйектерінің сүйікті суретшілерінің біріне айналды.

Өзіңнің кім екеніңді қалай дәлелдеуге болады?

Елге оралғаннан кейін батырлар тағы бір сынақтан өтуге тиіс.

«Одиссеядағы» негізгі эпизодтардың бірі – Одиссейдің садағымен өткізілетін сынақ. Пенелопаның үміткерлері батырдың садағын керіп, бұрын тек Одиссейдің өзі орындай алған тапсырманы орындауға тиіс болады. Бірақ олардың ешқайсысы бұған қабілетті емес. Садақты Одиссей қолына алғанда, ол сынақты қиындықсыз орындап, өзінің шын мәнінде кім екенін көрсетеді.

«Алпамыс» эпосында да батырды тану оның дене күшімен, жауынгерлік өнерімен және мергендігімен байланысты. Далалық эпикалық дәстүрде батырдың бейнесін тұлпарынан, қаруынан, күш-қуаты мен жауынгерлік шеберлігінен бөліп қарау мүмкін емес.

Сонымен қатар, екі батырдың болмысы бірдей емес.

Одиссей – айлакерлік, есеп пен сабырдың батыры. Алпамыс – күш-қуат, ар-намыс, адалдық және жауынгерлік шеберлік айрықша көрініс тапқан батыр.

Сондықтан ұқсас сюжет екі мәдениетте әртүрлі мазмұнда ашылады.

Қонақ құдай болып шығуы мүмкін

Тағы бір аса байқала бермейтін ұқсастық – жолаушы мен қонаққа деген көзқарас.

Көне грек мәдениетінде ксении деген ұғым болған. Бұл – қонақжайлықтың қасиетті заңы. Бейтаныс адамды қабылдап, тамақтандырып, оған түнейтін орын беру қажет саналған. Мұның себебі тек адамгершілікпен шектелмеді: жолаушы құдайлардың қорғауындағы адам немесе қонақ кейпіндегі құдайдың өзі болуы мүмкін деген түсінік болды.

Қазақ мәдениетінде де қонақжайлық дәстүрлі өмір салтының маңызды негіздерінің бірі саналған. Бұл түсінік халыққа кеңінен танымал:

«Қырықтың бірі – Қыдыр» деген мақалмен үндеседі.

Оның мағынасы – жолаушылардың арасында әулие немесе құт дарыған адам болуы мүмкін. Сондықтан қонақты құрметпен қарсы алып, төрге шығарып, дастарқан жайып, түнейтін орын берген.

Осыдан екі дәстүрге де ортақ қызықты ұқсастықты көруге болады: бейтаныс жолаушы – жай ғана бөтен адам емес, ерекше құрмет көрсету қажет жан.

Суретші Евгений Сидоркин бұл туындыны 1959–1962 жылдары жасаған. «Батырдың отбасы» қазақтың «Алпамыс батыр» эпосының желісі бойынша орындалған.

Ортақ сюжет қайдан пайда болды?

Ең қызықты мәселе осы тұстан басталады.

Жекелеген сарындардың сәйкес келуі бір эпостың екіншісінің негізінде жасалғанын білдірмейді. Мұндай сюжеттер бір-бірінен тәуелсіз пайда болуы мүмкін. Айырылысу, үйге оралу, биліктен айырылу, жардың адалдығы және әділдіктің қалпына келуі – көптеген халықтың эпосында кездесетін әмбебап тақырыптар.

Алайда зерттеушілер «Алпамыс» пен «Одиссея» жағдайында бір ғана сарын емес, сюжеттік элементтердің тұтас кешені сәйкес келетініне назар аударған.

Әдебиеттанушы Виктор Жирмунский түркі қаһармандық эпосы мен көне грек эпикалық дәстүрінің арасындағы ұқсастықтарды арнайы зерттеген. «Алпамыш» пен «Одиссеяға» арналған еңбегінде ол сюжеттердің ұқсастығын кең ауқымды шығыс эпикалық дәстүрі аясында қарастырды.

Осыдан белгілі бір сарындар әлдеқайда көне ортақ эпикалық мұрадан бастау алып, халықтардың қоныс аударуы, сауда жолдары және мәдени байланыстар арқылы таралуы мүмкін деген болжам пайда болды.

Алайда екі эпосқа да негіз болған нақты бір ортақ дереккөздің болғанын дәлелдеу әзірге мүмкін емес.

Ал киммериялықтардың бұған қандай қатысы бар?

Тағы бір тарихи жұмбақ бар.

Антикалық дәстүрде киммериялықтар Қара теңіздің солтүстік өңірі мен Еуразия даласына байланысты көне халық ретінде белгілі. «Одиссеяда» киммериялықтардың аты шынымен кездеседі. Бірақ Гомер оларды қазіргі түсініктегі тарихи дала халқы ретінде емес, өлілер патшалығына кіреберісте өмір сүретін мифологиялық халық ретінде сипаттайды.

Сондықтан киммериялықтарды қазақ эпосының шығу тарихымен тікелей байланыстыру тым батыл тұжырым болар еді.

Бұдан да қызығы – «Одиссея» мен Ұлы даланың эпикалық дәстүрлері мыңдаған жылдар бойы адамдар, тілдер, бейнелер мен сюжеттер қозғалыста болған біртұтас Еуразия кеңістігінде өмір сүрді.

Олармен бірге оқиғалар мен хикаялар да сапар шегуі мүмкін бе еді?

Зерттеушілер мұндай мүмкіндікті жоққа шығармайды. Алайда әрбір сарынның нақты қандай жолмен тарағанын анықтау іс жүзінде мүмкін емес.

Сиреналар мен Улисс

Ағылшын суретшісі Уильям Эттидің кенепке майлы бояумен салған ауқымды картинасы алғаш рет 1837 жылы көрмеге қойылды. Картинада Гомердің «Одиссеясындағы» көрініс бейнеленген: Улисс сиреналардың арбаушы әніне қарсы тұру үшін кеме экипажына өзін байлап қоюды бұйырады, ал экипаж мүшелеріне әнді естімеу үшін құлақтарын тығындау тапсырылады.

Неліктен хикаялар бір-біріне ұқсайды?

Мүмкін, жауапты «кім кімнен алды?» деген сұрақтан емес, эпостың қалай пайда болатынынан іздеу керек шығар.

Батыр үйінен кетеді.

Батыр сынақтардан өтеді.

Батыр өзінің бұрынғы орнын жоғалтады.

Батыр үйіне оралады.

Оны ешкім танымайды.

Ол өзінің кім екенін дәлелдейді.

Соңында әділдікті қалпына келтіреді.

Бұл жүйе әртүрлі дәуірлер мен мәдениеттердегі адамдарға түсінікті.

Алайда әрбір мәдениет оны өзіндік мазмұнмен толықтырады.

«Одиссеяда» – теңіз, Итака, грек құдайлары, Одиссейдің айлакерлігі және оның үйіне қарай созылған ұзақ сапары.

«Алпамыста» – дала, тұлпар, батырдың күш-қуаты, рулық ар-намыс, отбасына адалдық және әділетті тәртіп туралы түсінік.

Бір сюжет – екі бөлек әлем.

Сәйкестік пе, әлде ортақ тамыр ма?

Бұл сұраққа біржақты жауап жоқ.

Ұқсас хикаялар бір-бірінен тәуелсіз пайда болды деп болжауға болады. Өйткені адамдардың үй, отбасы, адалдық пен әділдік туралы түсініктері әмбебап.

Жазба дереккөздер пайда болмай тұрып-ақ халықтар арасында тараған көне сюжеттік байланыстардың болғанын да жоққа шығаруға болмайды.

Сондай-ақ бұл эпостардан оқиғалардың дәлме-дәл сәйкестігін емес, ежелгі дәуірде Еуразия мәдениеттерінің қаншалықты тығыз байланыста болғанының белгісін көруге болады.

Алпамыс пен Одиссейді салыстырудың филологтар мен тарихшылар үшін ғана емес, кең аудитория үшін де қызықты болуының себебі осы шығар.

Бұл салыстыру эпосқа адамзат жады ретінде жаңаша қарауға мүмкіндік береді. Ондағы хикаялар біз бүгін анықтай алатын шекаралардан әлдеқайда алысқа таралуы мүмкін еді.

Мүмкін, мұндағы негізгі сұрақ бұл оқиғаны кімнің бірінші болып айтқанында емес, арада мыңдаған жыл өткеніне қарамастан, адамдардың үйіне оралып келе жатқан батырлардан неліктен әлі күнге дейін өздерін көретінінде шығар.